Landschap en Natuur

Inleiding

Verschillende leden waren betrokken bij een aantal werk- en projectgroepen over de volgende onderwerpen: In het Plekbord, website en facebook is aandacht geschonken aan een aantal projecten.

Meer details van een aantal Projecten

1. Heemtuin De Meulenwerf    2. Natura 2000    3. Afgraven Honderdmorgen    4. Ecologische Verbindingszone (EVZ)    5. Natte Natuurparel Hooibroeken
6: Natuurmonumenten: Natuurvisie    7. Hoogwateraanpak 's-Hertogenbosch    8. Landgoed De Hooge Bank    9. Klimaatbuffer Vlijmen - Den Bosch    10. Water in Vlijmen Noord
11. Toekomstvisie landgoed Plantloon    12. Elshoutse Zeedijk    13. Ringdijk gesloten    14. De Nieuwkuijkse Wiel - natuurherstel    15. De das - 2013

1. Heemtuin De Meulenwerf in de vesting Heusden

De Heemtuin is ongeveer 3.500 m2 groot en ligt op een prachtige locatie middenin de vesting Heusden tussen twee standerdmolens, nabij de stadshaven. De tuin is een ontmoetingsplaats voor mensen en een toegangspoort naar de vesting en het omliggende landelijke gebied. Onder het motto 'investeren in de toekomst vanuit verleden en heden' worden de identiteit en kenmerken van zowel de stad als van de directe omgeving (het landschap, cultuurhistorie en de natuur) aan de hand van flora en fauna, hun voorkomen en de gebruiksfuncties zichtbaar gemaakt.

Bezoekers van de Heemtuin krijgen een beeld van de diverse soorten inheemse planten en cultuurgewassen. Ook de planten die vroeger door diverse ambachten werden gebruikt zijn te zien. Er wordt informatie gegeven over de verschillende planten: de naam, waarvoor ze gebruikt worden in verleden en heden en waar ze van nature voorkomen in de omgeving of in de vesting.

Het ontwerp van de tuin is een combinatie van twee modellen. Het assenstelsel dat in de Renaissancetijd (1300-1600) in de mode was, een strak en rechtlijnig ontwerp met één hoofdas met haaks daarop twee grotere zijassen en nevenassen. Daarnaast is een klein gedeelte ingericht met ronde speelse vormen, een ontwerp uit de Baroktijd (1600-1750), voor de geur-, geluid- en tastroute.

Kenmerkend is de duidelijke tweedeling door een hoogteverschil gemarkeerd door een stenen muur. Dit weerspiegelt de kenmerken van het oude rivierenlandschap, namelijk een hooggelegen gedeelte dat overeenkomt met de oeverwallen en een laaggelegen gedeelte dat verwijst naar de komgronden. Namens de Heemkundekring zit bestuurslid Bert van Opzeeland in het bestuur van de Heemtuin. Indien u vrijwilliger wilt worden in de Heemtuin dan kunt u hierover informatie vinden op www.heemtuindemeulenwerf.nl

2. Natura 2000 gebied Het Vlijmens Ven, Moerputten en Bossche Broek

De gemeente Heusden heeft maar liefst twee natuurgebieden van Europese importantie en is daarmee heel bijzonder binnen Europa. De Drunense Duinen en het Vlijmens Ven zijn aangewezen door de Nederlandse regering als Natura 2000 gebied.

Natura 2000 is een netwerk van natuurgebieden in de Europese Unie, die beschermd worden op grond van de Vogel- en de Habitatrichtlijn. Deze richtlijnen geven aan welke typen natuur en welke soorten moeten worden beschermd. De doelstelling is om de soortenrijkdom te waarborgen en waardevolle leefgebieden en soorten in stand te houden en zo nodig te herstellen. Zo wees Nederland onder andere de Biesbosch, de Waddenzee, het Naardermeer, de Drunense Duinen en het Vlijmens Ven aan. In Nederland betreft het ruim 160 gebieden.

Natura 2000 gebied De Loonse en Drunense Duinen, de Brand en Leemkuilen is een groot stuifzandgebied, waarin vroeger dikke pakketten dekzand zijn afgezet. Het bestaat uit bossen, heide, zandverstuivingen en vochtige graslanden. Het stuifzandgebied wordt omringd door uitgestrekte naald- en eikenbossen die aan de zuidkant aansluiten op de Brand, een beekdal met bossen, moeras en vennen. Het gebied beslaat een oppervlakte van ca. 4.074 ha.

Het Natura 2000 gebied Het Vlijmens Ven, de Moerputten en het Bossche Broek vormen samen één gebied. Het ligt ten zuiden van Heusden en ´s-Hertogenbosch. Hier gaat het beekdal van de Aa, de Dommel en de Zand- en Broekley over in het laagveengebied van de 'Naad van Brabant'. Door de ligging in deze overgangszone van het Brabantse zand naar het rivierkleigebied zijn hier water-, moeras- en graslandvegetaties aanwezig en hebben zich in de loop van de tijd bijzondere plantensoorten kunnen vestigen, waaronder kranswieren die in de sloten van het Vlijmens Ven groeien. De Moerputten is een natuurreservaat met redelijk gave restanten van blauwgrasland en elzenbroekbos. Het Bossche Broek is een moerassig gebied in de benedenloop van de Dommel, waar ook restanten van blauwgraslanden aanwezig zijn. De blauwgraslanden danken hun naam aan het voorkomen van een aantal plantensoorten die het grasland een blauwgroene kleur geeft zoals blauwe zegge, blauwe knoop, tandjesgras en Spaanse ruiter. Ook maken gedeelten van de bermen aan weerszijden van de Vendreef, Gementweg en Deutersestraat onderdeel uit van het Natura 2000 gebied, maar ook gedeelten van de oevers en bermen langs het Drongelens Kanaal en de nieuwe Bossche Sloot.

Het Natura 2000 gebied beslaat een oppervlakte van ca. 931 ha en is o.a. aangewezen vanwege het voorkomen van blauwgrasland en de bijzondere kansrijkheid voor herstel van blauwgrasland. Blauwgraslanden kwamen tot de naoorlogse jaren op tal van plaatsen voor in Nederland. Vooral door ontwatering en vermesting is het een zeer zeldzaam type grasland geworden dat nog maar op een paar plaatsen aanwezig is. Nederland heeft vanuit internationaal perspectief een belangrijke rol in het behoud en herstel van blauwgrasland.

Het Vlijmens Ven is daarnaast een van de weinige natuurgebieden in Nederland waar als gevolg van de aanwezigheid van kwelwater zeer zeldzame plantensoorten voor komen. Zo komen in de sloten Vertakt boomglanswier en Doorschijnend en Buigzaam glanswier voor. Naast de kranswieren komen zeldzame plantensoorten voor zoals de Kruipende en Drijvende waterweegbree en de Grote pimpernel die de waardplant is van de vlindersoorten Pimpernelblauwtje en Donker pimpernelblauwtje. In de sloten groeien veel soorten fonteinkruiden en Groot blaasjeskruid, een vleesetende plant. Ook Krabbescheer, Zwanebloem, Waterviolier, Dotterbloem en Grote boterbloem komen voor en de vissoorten Grote en Kleine modderkruiper. Ook de das is van oudsher in het Vlijmens Ven te vinden.

In 2012 werd door de Europesche Commissie 1,7 miljoen euro toegezegd uit het LIFE-programma voor het Natura 2000 gebied Het Vlijmens Ven, de Moerputten en het Bossche Broek. Het programma voorziet in herstel en ontwikkeling van natuurwaarden in Natura 2000 gebieden. De provincie Noord-Brabant draagt 1,5 miljoen euro bij en Natuurmonumenten en haar projectpartners 0,3 miljoen euro. Er wordt 170 ha. nieuwe natuur ingericht, waarbij onder andere de vermeste toplaag van voormalige landbouwgrond wordt afgegraven. Hierdoor verdwijnen meststoffen uit de bodem. Het watersysteem wordt aangepast zodat zuiver kwelwater weer aan de oppervlakte kan komen. Ook wordt er 50 ha. bestaande natuur in de Moerputten en het Bossche Broek verbeterd door het watersysteem aan te passen en lokaal te plaggen. Dit gebeurt door het wegschrapen van vegetatie tot de minerale bodem.

De komende jaren ondergaat het poldergebied ten zuiden van onze gemeente een enorme verandering. Naast de omvorming van voormalige landbouwgronden, worden delen van de Vughtse Gement en het Engelermeer ingericht voor waterberging. Als gevolg van toename van waterafvoer op de Maas, vallen de hoogwaterpieken van de Maas, de Dommel en de Aa langer samen. De aanleg en inrichting van het waterbergingsgebied moet voorkomen dat delen van de stad 's-Hertogenbosch als gevolg hiervan onder water komen te staan bij extreem hoge waterafvoeren op de Maas, de Dommel en de Aa.

Het Waterschap Aa & Maas is belast met de inrichting van het waterbergingsgebied. De inrichting daarvan wordt gecombineerd met de omvorming van voormalige landbouwgronden tot natuurgebied. Het waterschap is dan ook een van de projectpartners in het Lifeproject. Verder zijn de gemeenten Heusden en 's-Hertogenbosch, Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten en de Vlinderstichting partner in het project.

Natuurmonumenten heeft in het Vlijmens Ven een groot deel van de gronden die tot natuurgebied worden omgevormd in eigendom en is trekker van het Lifeproject. Start van de werkzaamheden is voorzien in 2013 en in 2017 dient het project afgerond te zijn. Onderdeel van het project is versterking van de recreatieve structuur in het gebied.

Door het afgraven van de vermeste toplaag van de voormalige landbouwgronden ontstaan de juiste omstandigheden voor de terugkeer van de natte bloemrijke graslanden van weleer.

3. Afgraven Honderdmorgen

In opdracht van waterschap Aa en Maas is in 2011 ca. 18 ha. grond afgegraven in de Honderdmorgen in de gemeente Vught. Het gebied de Honderdmorgen ligt tussen het Jeroen Bosch Ziekenhuis en het Drongelens Kanaal. Bij het afgraven kwam ong. 90.000 m3 grond beschikbaar dat onder andere voor een deel van de geluidswal in Vlijmen werd gebruikt. Het grootste gedeelte van het zand werd eind 2011 in depot gezet, omdat er nog geen afzetmarkt voor was. Een deel van het zand in depot diende te worden gezeefd, omdat er mogelijk nog munitie van de tweede wereldoorlog in aanwezig was.

De bedoeling van het project is het creëren van nieuwe natuur en om meer ruimte te hebben voor de berging van water, als onderdeel van het project Hoogwateraanpak 's-Hertogenbosch (HoWaBo). De grond werd afgegraven tot op het witte zand, tevens werd een aantal poelen aangelegd. Het uitgangspunt is om onder andere blauwgraslanden terug te krijgen, zoals deze nog te vinden zijn in de Moerputten. Hier komen nog zeldzame planten voor zoals de Spaanse ruiter, de blauwe knoop en de grote pimpernel. De grote pimpernel is de waardplant voor de vlindersoorten pimpernelblauwtje en donker pimpernelblauwtje, die hierop hun eitjes leggen. In 2012 werd een zaadmengsel vanuit de Bijenweide, een blauwgrasland in de Moerputten, in de Honderdmorgen uitgezaaid, dit heeft al tot mooie resultaten geleid.

Er werden in de ondergrond geen archeologische waarden aangetroffen. Er werden wel twee ijzeren kanonskogels gevonden van ongeveer 10 kg. Deze werden waarschijnlijk door de Bosschenaren vanaf de stadswal óf fort Isabella afgeschoten op de stelling van Frederik Hendrik bij zijn aanval op 's-Hertogenbosch in 1629. Een van de kanonskogels werd ter datering voorgelegd aan het Legermuseum in Delft. De reactie was: "helaas is het onmogelijk om kanonskogels te dateren. Ze zijn door de eeuwen heen hetzelfde gebleven van samenstelling en vorm, zodat de datering niet nader gegeven kan worden dan 1400-1850. De enige dateringsmogelijkheid is de archeologische context."

Een deel van de stelling van Fredrik Hendrik liep vanaf de Vughtsche Heide naar de Moerputten en heette Hollandsche Dijk. Dit deel verbond het kwartier van Frederik Hendrik in Vught met het kwartier van Rees dat in het oostelijke deel van de Moerputten lag. De stelling liep evenwijdig aan de huidige Honderdmorgense Dijk. De heemkundekring is vanuit haar natuur- en archeologische kennis bij het project betrokken.

4. Ecologische Verbindingszone (EVZ) Luisbroekse Wetering en Hedikhuizensche Maas en anti-verdrogingsmaatregelen Sompen & Zooislagen

In de (Europese) Kaderrichtlijn water zijn normen voor de leefomgeving van planten en dieren in en rond het water vastgelegd. Op dit moment voldoet de leefomgeving niet. Om deze te verbeteren worden natuurgebieden verbonden door Ecologische Verbindingszones (EVZ's). Via de EVZ's kunnen planten en dieren zich verplaatsen tussen geschikte leefgebieden.

De Luisbroekse Wetering en een deel van de Hedikhuizensche Maas in de driehoek Haverley, Haarsteeg en Hedikhuizen zijn aangewezen als EVZ's. Hierdoor worden de natuurgebieden de Sompen en Zooislagen en de Haarsteegse Wiel in Haarsteeg verbonden met de oevers van de Maas. Indirect, op een groter schaalniveau, worden als gevolg van de verbindingen zoals die langs de Luisbroekse Wetering en de Hedikhuizensche Maas worden aangelegd, gebieden zoals het Dommeldal, Engelermeer, Moerputten, Vlijmens Ven en Bossche Broek verbonden met de Maas.

Het project van waterschap Aa en Maas omvat de aanleg van 3,4 km EVZ's langs de Luisbroekse Wetering (2,8 km) en de Hedikhuizensche Maas (0,6 km). Daarnaast zijn in de Sompen en Zooislagen anti-verdrogingsmaatregelen nodig om gewenste hydrologische doelstellingen te bereiken. Eén van de maatregelen is het vervangen van twee stuwen, om het water beter vast te kunnen houden. Met de inrichting van de EVZ's en de aanleg van de stuwen wordt invulling gegeven aan de doelstellingen uit het Waterbeheerplan 2010-2015 van het waterschap Aa en Maas voor de thema's 'natuurlijk en recreatief water' en 'voldoende water'.

De EVZ Luisbroekse Wetering die loopt vanaf Haverley in 's-Hertogenbosch tot aan de Sompen Zooislagen in Haarsteeg bevindt zich in een strook van maximaal 40 m langs de Luisbroekse Wetering. Langs de wetering wordt over het grootste deel van het traject de oever aan beide zijden van de wetering aangepast. De oevers van de wetering worden verflauwd en er wordt een aantal poelen aangelegd. Door de verflauwde oevers ontstaat ruimte voor plas-dras vegetatie. Dit biedt kansen voor amfibieën, vissen en insecten die in deze zone geschikt leefgebied vinden. Ook zal het gebied voor een deel ingericht worden tot extensief beheerd grasland. Op enkele plaatsen wordt struweel aangelegd en er wordt een onderhoudspad gemaakt over bloemrijk grasland.

De EVZ Hedikhuizensche Maas wordt aangelegd tussen De Omloop en de Buitenwaardenweg in Hedikhuizen. De beschikbare ruimte varieert van 20 m in het noorden tot 38 m in het zuiden. Ook hier worden de oevers verflauwd, poelen, plas-dras zones, extensief beheerd grasland, struweel en een onderhoudspad aangelegd.

Het Dagelijks Bestuur van waterschap Aa en Maas heeft het ontwerp-projectplan inmiddels vastgesteld. De bedoeling is dat het project in de loop van 2012, begin 2013 wordt uitgevoerd.

5. Natte Natuurparel Hooibroeken en landgoed PAX

De Hooibroeken en het landgoed PAX zijn landschappelijk een geheel en liggen tussen Oudheusden en Elshout. Het landgoed PAX is eigendom van en in beheer bij Brabants Landschap. Het grootste deel van de Hooibroeken is eigendom van en in beheer bij Natuurmonumenten. De Hooibroeken en landgoed PAX maken deel uit van een komkleigebied dat vanaf de Elshoutse Zeedijk in oostelijke richting doorloopt tot aan de Haarsteegse Wiel. Het gebied heeft hoge natuur-, landschappelijke en cultuurhistorische waarden.

Met de uitvoering van de ruilverkaveling Heusden-Vlijmen in de jaren'60 van de vorige eeuw werd de waterhuishouding in de streek verbeterd voor de landbouw. Door de aanleg van sloten, stuwen en gemalen konden waterpeilen omlaag of omhoog gebracht worden en water gedurende natte perioden sneller worden afgevoerd. Voor de landbouw was het een enorme verbetering, voor de natuur brak het tijdperk van verdroging en verarming aan. Het natuurbeleid van de jaren '90 van de vorige eeuw anticipeerde hierop, door het aanwijzen van de Ecologische Hoofdstructuur (EHS). De EHS is een netwerk van natuurgebieden verbonden door ecologische verbindingszones, waarbij ook gekeken is naar herstelmogelijkheden van watersystemen. Natte Natuurparels zijn gebieden met belangrijke natuurwaarden en potenties, deze worden met voorrang aangepakt.

Voor natuurherstel in het gebied zijn aanpassingen van het watersysteem en extensivering van het gebruik van de grond noodzakelijk. Het beheer van het oppervlaktewater ligt bij waterschap Aa en Maas. Zij draagt zorg voor het watersysteem en heeft samen met Natuurmonumenten, Brabants Landschap, ZLTO en diverse andere betrokkenen, zoals onze Heemkundekring een herstelplan voor het watersysteem opgesteld.

Tot nu toe is er al een en ander gebeurd. Er zijn aan de noordzijde van het gebied sloten afgekoppeld waardoor landbouw van natuur voor wat betreft het oppervlaktewatersysteem werden gescheiden. Van een perceel in het westen van de Hooibroeken werd de toplaag van 30 cm dikte verwijderd, met als doel het tot dotterbloemgrasland te ontwikkelen. Op het landgoed PAX werden de taluds van de sloten aangepast, voor een betere overgang tussen water en land en enkele sloten werden nieuw gegraven. Op plekken waar water wegstroomde, werden de sloten verondiept. Ook werd een stuw geplaatst in een afvoersloot op landgoed PAX om kwelwater langer vast te houden.

Ook de komende tijd zullen door waterschap Aa en Maas een aantal maatregelen worden genomen. Zo wordt een aantal stuwen geplaatst en duikers vervangen. Ook worden gronddammen in sloten aangelegd en sloten gedempt. Voor de afvoer van water uit het landbouwgebied gelegen in het noordelijk deel van de Hooibroeken, wordt een nieuwe duiker van 45 meter door de Elshoutse Zeedijk aangelegd. De bedoeling is om het totale project eind 2013 klaar te hebben.

Voor meer informatie zie ons maandblad Met Gansen Trou van december 2011, waarin een artikel staat van Fons Mandigers van Natuurmonumenten.

6: Natuurmonumenten: Natuurvisie Elshoutse Wielen, Baardwijkse Overlaat en de verbindingen

Natuurmonumenten maakt voor al haar gebieden natuurvisies. Hierdoor is het mogelijk duurzaam beheer te realiseren en daarmee de potenties van een gebied zo optimaal mogelijk te benutten. Tussen de Bergse Maas en de Loonse en Drunense duinen liggen de natuurgebieden Elshoutse Wielen, Hooibroeken en Baardwijkse Overlaat, die grotendeels in eigendom zijn bij Natuurmonumenten. De gebieden maken deel uit van de Ecologische Hoofdstructuur (EHS), het nationale netwerk van natuurgebieden. Verder zijn de Elshoutse Wielen door de provincie Noord-Brabant aangewezen als Natte Natuurparel, vanwege het bijzondere natte karakter en de daarmee samenhangende natuurwaarden.

In de natuurvisie beschrijft Natuurmonumenten haar beeld en ambities voor de komende jaren. De natuurvisie biedt een handreiking voor de inrichting, het beheer en het gebruik van de gebieden, zowel voor Natuurmonumenten als haar omgeving. De visie speelt daarmee een belangrijke rol in de communicatie over de toekomst van het gebied. Zij werd opgebouwd op basis van beschikbare informatie en enkele werksessies met externe gebiedsdeskundigen en betrokkenen. De visie beschrijft de ontwikkeling en de huidige situatie van de gebieden, de beleidsambities en toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen. Het is een visie voor natuur, landschap en cultuurhistorie, recreatie en beheer. Er is een maatregelenplan voor de komende 6 jaar met een doorkijk naar de komende 18 jaar in opgenomen.

Naast de eigen gebieden wil Natuurmonumenten via een aantal lijnvormige elementen, zoals sloten en dijken, andere belangrijke natuurgebieden in de omgeving met elkaar verbinden. Deze structuur is te zien als een soort blauw-groene ring door de Baardwijkse Overlaat en de polders rond Drunen, Elshout, Nieuwkuijk, Haarsteeg en Vlijmen. Met deze ring worden de natuurgebieden: Hooibroeken, Elshoutse Zeedijk, Baardwijkse Overlaat verbonden met de Hedikhuizense Maas, de Haarsteegse Wiel, de Sompen en Zooislagen en het Natura 2000 gebied Vlijmens Ven, Moerputten en Vughtse Gement. Doel van deze verbindingen is het uitwisselen van planten en dieren mogelijk te maken. Daarnaast hebben zij vaak ook een belangrijke functie in het recreatief medegebruik van de gebieden.

Voor enkele faunagroepen is daarnaast een natte alsook gelijktijdig een droge verbinding naar de Loonse en Drunense duinen en de Maas van belang (o.a. marterachtigen, uilen, reeën, kamsalamanders en veldkrekels). Hierbij hoort ook de ontsnippering van wegen. In de visie van de A59 is ruimte gecreëerd voor belangrijke groene zones en ontsnippering van belemmerende infrastructuur zoals bijvoorbeeld de A59.

Om de visie te kunnen realiseren is een actielijst voor de komende jaren opgesteld. Enkele acties zijn: het opstellen van een inrichtingsplan voor de nieuwe ecologische verbinding in het kader van de Gebiedsontwikkeling Oostelijke Langstraat (GOL), het voortzetten van grondverwerving, het plaatselijk aanleggen van poelen, meidoornhagen en houtwallen, het verbreden en verondiepen van sloten, het realiseren van ommetjes, het omvormen van het beheer van de bossen, het uitdiepen van enkele verlande wielen, het onderzoeken van de mogelijkheden tot herstel van de kunstwerken in de Elshoutse Zeedijk en het in stand houden van de eendenkooi Ter Kwak. Natuurmonumenten zoekt daarbij samenwerking met andere partijen in het buitengebied zoals bijvoorbeeld het waterschap, de gemeente en provincie, maar ook met particulieren en maatschappelijke organisaties. Daarnaast zijn veel vrijwilligers actief en betrokken bij het beheer.

7. Hoogwateraanpak 's-Hertogenbosch (HoWaBo)

Bij langdurige regenval in Frankrijk en België en als er veel smeltwater uit de Ardennen richting Brabant stroomt, kan het waterpeil in de Maas flink stijgen. Voor onze omgeving is dat in principe geen probleem, de Maasdijken zijn hoog en sterk genoeg. Maar als het peil van het water in de Maas zo hoog staat dat het water van de Aa en de Dommel niet meer via de Dieze bij spuisluis Crèvecoeur nabij de brug bij Hedel op de Maas kan worden geloosd, kunnen er problemen ontstaan. In 1995 was dit het geval, de dijk van de Dommel brak door en Het Bossche Broek en een deel van de A2 stonden onder water.

Niet lang hierna werd Het Bossche Broek aangewezen als waterbergingsgebied. Het project HoWaBo van waterschap Aa en Maas maakt nu ook het gebied tussen Vlijmen, Vught en 's-Hertogenbosch geschikt als extra hoogwaterberging. Grote delen van de polders De May, Honderdmorgen en Rijskampen, de omgeving van De Moerputten, Vlijmens Ven, Biessertpolder en het Engelermeer wordt voor waterberging ingericht. Omdat deze gebieden voor een groot deel de Ecologische Hoofdstructuur (EHS) overlappen, worden waterberging en het herstellen en verbeteren van natuur en recreatiemogelijkheden gecombineerd. Met name het Natura 2000 gebied De Moerputten en het Vlijmens Ven wordt mooier en aantrekkelijker gemaakt.

Bij extreem hoog water wordt eerst de waterberging Het Bossche Broek, met een capaciteit van 6 tot 8 miljoen m3 ingezet. Pas als dat niet voldoende is, volgt de waterberging tussen Vlijmen en 's-Hertogenbosch. Het nieuwe waterbergingsgebied is 750 hectaren groot en bestaat uit een hoog en laag pand. De scheiding tussen de panden zal worden gerealiseerd door een compartimenteringskade op het wegtracé De Gemeint ten oosten van Vlijmen aan te leggen.

Het hoge pand krijgt een opslagcapaciteit van 2,85 miljoen m3 water en komt te liggen binnen bestaande en nieuw aan te leggen kades, waarbij het water op +3,40 meter NAP komt te staan. De kades worden ongeveer 1 meter hoog en worden aangelegd om de boerderijen heen die in de polders staan. Ook de laaggelegen tuinen van een aantal bewoners langs de Vlijmense Dijk en de Molenhoek in Vlijmen kunnen drassig worden.

Voor het lage pand bij het Engelermeer met een opslagcapaciteit van 1,65 miljoen m3 water vormen de hogere gronden en wegen rondom het Engelermeer een natuurlijke wal. Het water komt hier op +2,90 meter NAP te staan.

De verwachting is dat één keer per 100 tot 150 jaar waterberging nodig is. Hierbij wordt het water, bij een waterpeil van 4,90 meter, vanuit het Drongelens Kanaal via een regelbaar inlaatkunstwerk nabij Essent in 's-Hertogenbosch de polders ingelaten. Als de hoogwatergolf van de Maas is gepasseerd wordt het bergingsgebied geleegd via een tijdelijke pomp in het inlaatkunstwerk en via gemaal Groenendaal langs de Maas bij Hedikhuizen.

Het project HoWaBo is begin dit jaar gestart met de aanleg van het regelbaar inlaatkunstwerk door middel van stuwdeuren in het Drongelens Kanaal. Het is een waterkerende installatie die bij hoog water elektrisch kan worden geopend. In 2013 en 2014 volgt een gefaseerde uitvoering van de werkzaamheden en in 2015 is het waterbergingsgebied gereed. Het totale project kost ongeveer 20 miljoen euro.

8. Landgoed De Hooge Bank

Landgoed De Hooge Bank werd ontwikkeld door de familie Gubbels uit Helvoirt. Hierbij werd zij geadviseerd door adviesbureau Optifield. Het project bevindt zich nu in de uitvoeringsfase. Het ligt in de driehoek Drongelens kanaal, Nieuwkuijkseweg en Honderdbunderweg en vormt een verbinding tussen de Loonse en Drunense Duinen en het Vlijmens Ven.

Het landgoed is bijna 22 hectare groot en biedt ruimte aan vier landhuizen met elk een unieke uitstraling. De huizen hebben ieder een eigen thema: 'De Hooge Bank' is het hoofdhuis op het landgoed en komt in de zichtlijn van de Nieuwkuijkseweg te staan. De drie geclusterde woningen hebben de thema's: 'Het Koetshuis', 'De Kleine Hooge Bank' en 'De Boerderij'. Van het landgoed wordt bijna 20 hectare ingericht met nieuwe natuur en wandel- en fietspaden. 'De Boerderij' is nu in aanbouw.

Rond 1900 was het landgoed één groot heidegebied. Sindsdien is er veel veranderd en werd het gebied omgevormd tot akkers en grasland, delen ervan werden afgegraven. Het landgoed ligt op een hogere zandrug als uitloper van de Loonse en Drunense Duinen die vanuit het zuiden het open gebied van het Vlijmens Ven insteekt, op de overgang van droge naar natte natuur. De landhuizen komen op het hoge gedeelte van het landgoed te liggen. Het Vlijmens Ven is voor een deel door Natuurmonumenten aangekocht en wordt de komende jaren omgevormd tot één groot natuurgebied. De status hiervan als Natura 2000 gebied geeft aan dat er hoge natuurwaarden aanwezig zijn.

Uiteindelijk biedt het landgoed ruimte aan 20 hectare nieuw te ontwikkelen natuur met de aanleg van bossen, vennen, vochtig schraalland, moerasoevers, poelen, bloemrijke graslanden en heidevelden. Nog niet alles is ingericht, er werden al wel sloten, moerasoevers en twee poelen gegraven en er zijn veel bomen geplant. Ook is er een begin gemaakt met het verschralen van het heideterrein. Tijdens het jaarlijkse evenement 'Boomfeestdag' werden door 150 leerlingen uit groep 7 van 6 basisscholen ruim 3.000 boompjes geplant. In het gebied ligt een bewoonde dassenburcht. Een van de onderdelen van het project is de aanleg van dassenrasters en twee dassentunnels. De tunnels komen onder de Honderdbunderweg en de Nieuwkuijkseweg te liggen en worden in 2013 aangelegd. Eén van de rasters zal aangesloten worden op het al aanwezige dassenraster.

Met de aanleg van wandel-, enkele fietspaden en een parkeerplaatsje wordt Landgoed De Hooge Bank ook opengesteld voor het publiek, waarbij het publieke deel uiteraard gescheiden blijft van het privégedeelte rondom de woningen.

Voor meer informatie over het landgoed zie: www.landgoed-dehoogebank.nl.

9. Klimaatbuffer Vlijmen - Den Bosch

Door de kavelruil in de gemeente Heusden heeft Staatsbosbeheer een aantal percelen verworven in de Biessertpolder in Vlijmen en langs de Voordijk ten noorden van De Bellaart in Haarsteeg. Deze percelen werden ingezet voor het project 'Klimaatbuffer Vlijmen - Den Bosch'. Staatsbosbeheer wilde door dit project komen tot aanleg van een Natuurlijke Klimaatbuffer aan de oostkant van Vlijmen. Hiermee wordt een belangrijk deel van de ringdijk om Heusden voorzien van een ecologische verbindingszone (EVZ). Het betreft het dijkentraject Voordijk, Molenhoek en Vlijmense dijk. De Klimaatbuffer combineert natuurontwikkeling met het project Hoogwater Aanpak 's-Hertogenbosch (HoWaBo) van waterschap Aa en Maas.

Het plan bestaat uit een aantal onderdelen. Langs een deel van de Voordijk wordt langs de Buitendijkse Loop een natuuroever aangelegd, tussen De Bellaard en het natuurgebied Sompen en Zooislagen. De uitvoering hiervan is voorzien in 2013. De lengte van de zone is 320 meter en de breedte bedraagt 25 meter aan de oostzijde van de Buitendijkse Loop. De natuuroever vormt een onderdeel van de te realiseren EVZ tussen de natuurgebieden Moerputten en Sompen en Zooislagen. De bedoeling is om variatie aan te brengen aan de oever en op enkele plaatsen een moerasachtige zône aan te leggen. Ook wordt er een poel gegraven.

In het gebied de Biessertpolder dat ligt tussen de A59, De Gemeint en Molenhoek/Vlijmense dijk werden agrarische gronden ingericht voor agrarisch natuurbeheer en waterberging. Door natuurlijk beheer en het aanleggen van nieuwe sloten en poelen gaat het gebied functioneren als EVZ en wordt het water langer vastgehouden. In het gebied komt ijzerrijk kwelwater uit de ondergrond naar boven. Dit biedt veel kansen voor de ontwikkeling van bijzondere natuurwaarden. Het is de bedoeling om door een aangepast agrarisch beheer kruiden- en faunarijke graslanden te krijgen. De maatregelen die genomen zijn, zijn de aanleg van nieuwe sloten met flauwe oevers waarin het water langer wordt vastgehouden. De flauwe oevers worden aangelegd om verschillende planten en dieren extra kansen te geven. Er werd een duiker aangelegd in de Biessertweg om het gebied te verbinden met de natuur in de omgeving van de visvijver De Haverkampen. Een deel van het vrijkomende zand vanuit de nieuwe sloten is verwerkt in de perceelsranden waardoor hoger gelegen wandelstroken zijn ontstaan. In een perceel langs De Gemeint is een poel aangelegd voor amfibieën.

Om begrazing van de percelen mogelijk te maken is veeraster aangelegd. De bedoeling is om via maaien of begrazing de weilanden te verschralen waardoor een flora- en faunarijk grasland ontstaat. Daarnaast is over de Biessertloop een brug aangelegd en een wandelroute gerealiseerd.

In de zomer van 2012 is het gebied ingericht. Het aanwezige mestbassin langs de Biessertweg werd verwijderd en in De Haverkampen werd een deel van het bos uitgedund, zodat een van wielen langs de Aardappeldijk weer meer licht heeft gekregen.

De wens is om als onderdeel van de Klimaatbuffer langs de Voordijk ten zuiden van De Bellaart tot aan de Engelenseweg ook een natuuroever aan te leggen. Dit deel van het project is ondergebracht bij het waterschap Aa en Maas die de aanleg hiervan in de komende jaren op het programma heeft staan.

De ecopassage onder de A59 is op dit moment in studie. De aanleg van deze passage is voorzien in 2014 en is van cruciaal belang voor een robuuste EVZ tussen de Moerputten en De Haverkampen. De Provincie Noord-Brabant heeft hier samen met Rijkswaterstaat het initiatief.

10. Water in Vlijmen Noord (Geerpark, Vijfhoeven, De Grassen)

De nieuwe woonwijk Geerpark in Vlijmen wordt ontwikkeld door wooncorporatie Woonveste en de gemeente Heusden. Daarnaast delen de provincie Noord-Brabant en waterschap Aa en Maas de ambitie om van Geerpark de meest duurzame woonwijk van Nederland te maken, waarin water een belangrijke plaats inneemt. Water komt in Geerpark op verschillende manieren terug. Zo wordt de wijk hydrologisch neutraal gebouwd. Dit wil zeggen dat de bebouwing nauwelijks negatieve effecten zal hebben op de waterhuishouding van het gebied. Water vormt een groen-blauwe verbinding tussen Geerpark en de omgeving en verbindt de verschillende woonmilieus (hoven, appartementen en woonstraten). Buro Lubbers onderzocht hoe Geerpark past in zijn omgeving en heeft de horizontale waterslinger geïntroduceerd. Een groen-blauwe slinger door het landschap en Geerpark, waardoor de wijk wordt verbonden met de omgeving. De waterslinger vangt het schone hemelwater, afkomstig van de woningen op en voert het af. Langs de waterslinger is recreatie mogelijk zoals vissen, wandelen en spelen. Biodiversiteit en water gaan heel goed samen. Omdat door de aanleg van het Geerpark een andere waterbeheersing ontstaat, wordt ook de afwikkeling van water in de Vijfhoeven en de op termijn te realiseren nieuwe woonwijk De Grassen in de plannen meegenomen, waardoor een nieuw watersysteem ontstaat.

De Heemkundekring is bij het project betrokken vanwege haar plaatselijke kennis.

11. Toekomstvisie landgoed Plantloon

Landgoed Plantloon maakt onderdeel uit van Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen en ligt tegen de zuidkant van Waalwijk in de gemeenten Loon op Zand en voor een stukje in Heusden. Natuurmonumenten is bezig om voor het landgoed een toekomstvisie te maken. Zij acht dit belangrijk omdat er in wordt vastgelegd welke waarden van het gebied dienen te worden beschermd en waarom. Maar ook nieuwe ideeën, die passen bij een duurzame toekomst, worden hierin opgenomen.

De wortels van Plantloon gaan terug tot in de dertiende eeuw. Er werden toen enkele hoevens ontgonnen. Van twee kanten dreigde het gevaar, aan de zuidzijde breidde het stuifzand zich uit en aan de noordzijde waren dijken nodig om het maaswater te keren. De oudste is de Meerdijk uit de dertiende eeuw die als achterdichting diende voor de Grote Waard. In het landgoed zijn restanten te vinden van de Loonse Turfvaart. De Turfvaart werd aangelegd tussen 1397 en 1420. Via de vaart werd turf vervoerd naar 's-Hertogenbosch. Zij was slechts een roede (= 5,75 m) breed en zo ondiep dat er alleen platbodems konden varen. De turfpleit, waarop de turf werd vervoerd was ongeveer 14 meter lang en moest worden 'voortgeboomd'. Het Galgenwiel dat in het landgoed ligt dankt zijn naam aan de galg die door Dirk van Haestrecht, heer van Venloon (Loon op Zand) begin vijftiende eeuw werd opgericht. Dirk wilde hiermee zijn rechten op het gebied duidelijk maken. Dit leidde tot ongenoegen bij Foijke Foijkens, heer van Waalwijk die de rechten van Dirk betwistte. Foijke liet de galg afbreken en dit leidde tot 'oorlog'.

In het midden van de negentiende eeuw kwamen nieuwe ontginningen tot stand. Het huidige Planloon heeft zijn bestaan te danken aan de familie Timmermans uit Waalwijk. Stukje bij beetje kochten zij het landgoed op, waarna het ingebracht werd in de 'N.V. Noord-Brabant, Maatschappij van Verzekering op het Leven' in Waalwijk. Op het einde van de negentiende, begin twintigste eeuw werd het landgoed door de familie Timmermans verder ontgonnen. In 1968 kwam het in eigendom van Natuurmonumenten voor een bedrag van 2,2 miljoen gulden, waarvan de helft door de Provincie Noord-Brabant werd gesubsidieerd.

Het huidige bosrijke landgoed Plantloon met zijn statige lanen, hoeves, dijkjes en graslanden is na 1940 nauwelijks veranderd. Het is nu 239 ha. groot. In ecologisch en cultuurhistorisch opzicht is het landgoed een pareltje. Het ligt dicht bij Waalwijk en Drunen en vooral omwonenden maken graag een ommetje door het gebied. Het vormt een sterk contrast met het dynamische stuifzandlandschap ten zuiden ervan. Dit is de reden dat dit gebied een heel ander beheer vereist om recht te doen aan het bijzondere karakter ervan. In het gebied ligt een aantal wielen, de Baardwijkse Overlaat en het Drongelens kanaal grenzen eraan. Er loopt een aantal dijken en kades doorheen en er is een aantal hoeves te vinden: De Hoeve (1900), Hoeve Plantloon (1858), boerderij Achterste Hoeve en De Soijers Hoef (1838). De natuur is er erg rijk. Er komen veel planten voor, waarvan 50 Rode-lijst soorten en ruim 70 vrij zeldzame soorten voor Noord-Brabant. Van de zoogdieren komt onder andere de das en het ree voor. Het gebied ligt in de Ecologische Hoofdstructuur (EHS) en vormt onderdeel van het Natura 2000 gebied De Loonse en Drunense duinen en is daarmee Europees beschermd.

Cultuurhistorie, natuur en recreatie zijn belangrijke pijlers voor de toekomstvisie van Plantloon. De uitdaging is om een goede balans te vinden in het verder ontwikkelen en het beschermen van de natuur, het behouden van elementen die de geschiedenis van het gebied vertellen en het ontvangen van publiek.

Natuurmonumenten zal de komende tijd keuzes moeten maken, dit doet zij met de gebruikers van het gebied. In het najaar van 2012 heeft zij met omwonenden en belanghebbenden van het gebied hun kennis, ideeën en wensen in kaart gebracht. Alle ideeën zijn geïnventariseerd en op de website te lezen. Met de input ging Natuurmonumenten verder aan de slag en de bedoeling is om in april of mei haar toekomstvisie te presenteren. Voor meer informatie zie: www.natuurmonumenten.nl/landgoed-plantloon.

12. Elshoutse Zeedijk

Begin 2011 vond in Geertruidenberg een conferentie plaats rond de Zuiderwaterlinie, waarmee de provincie Noord-Brabant de start gaf voor het project Zuiderwaterlinie. De Elshoutse Zeedijk maakte onderdeel uit van de linie, maar werd al ver voor de aanleg van de Zuiderwaterlinie aangelegd, en is daardoor extra waardevol. De gemeente Heusden wil graag een bijdrage leveren aan het opknappen van de Zuiderwaterlinie en heeft samen met andere partners, waaronder onze Heemkundekring, een visie ontwikkeld met als doel cultuurhistorisch behoud en versterking van de natuur- en recreatieve waarden van de Elshoutse Zeedijk.

In 2011 heeft de voorbereiding plaatsgevonden ter uitvoering van een aantal elementen. Voor de restauratie van de cultuurhistorische kunstwerken in het deelgebied van het verlande wiel, de Wiel bij de Oudheusdense Sluis ten zuiden van de Polderweg, zijn de funderingen onderzocht en de maatregelen tot behoud in beeld gebracht. Ook werd het baggerslib van de wiel gecontroleerd. Hiermee is de basis gelegd voor de belangrijkste elementen binnen het deelproject. In mei 2012 werden op vijf locaties informatiepanelen en meubilair langs de dijk geplaatst. De panelen maken de geschiedenis van de dijk tastbaar, zoals de functie van de Zeedijk als onderdeel van de Zuiderwaterlinie. Voor het deelgebied is een ontwerp gemaakt. Dit ontwerp bevat onder andere een houten vlonderpad over de wiel dat onderdeel uitmaakt van een korte wandelroute richting de Kooilaan, die zowel op als onder langs de dijk loopt. De gehele opknapbeurt van de Zeedijk zal, mede door het totaal benodigde bedrag, een aantal jaren in beslag gaan nemen. Ondanks de ambitie van de gemeente Heusden wordt, gezien de beschikbare middelen op dit moment, het project kleinschalig ingestoken. Er wordt verwacht dat in 2012/2013 er duidelijkheid is over de mate waarin het deelproject financieel gedekt kan worden.

Voor meer informatie over de Zeedijk: zie ons dubbelnummer in ons periodiek Met Gansen Trou uit 2006 'Elshoutse Zeedijk - Historie en Natuur' pag. 97 tot en met 127. Het artikel is ook te vinden op onze DVD 'Met Gansen Trou 1951-2010'. Deze kunt u bestellen via onze website, maar is ook af te halen bij ons secretariaat.

13. Ringdijk gesloten - project informatiepanelen afgerond

Door de Heemkundekring werd voor de gemeente Heusden voor 18 informatiepanelen teksten en fotomateriaal aangeleverd. De panelen werden geplaatst op de ringdijk die om de dorpen en de stad Heusden loopt. De teksten, foto- en kaartmateriaal gingen over (cultuur)historie en natuur en hadden betrekking op het betreffende deel van de dijk.

Op het zuidelijke dijkentraject vanaf de kruising van de Heidijk met de oude spoordijk in Vlijmen en Venne West in Drunen staat een 5-tal panelen. Hier wordt aandacht geschonken aan de Moerputten, de Halve Zolen lijn, het Vlijmens Ven, Natura 2000, de Vliedberg, het Nieuwkuijks bosje, de Heidijk, de Nieuwkuijkse wiel, de weidevogelgroep De Duinboeren, het polderlandschap en de natuur.

Op het westelijke dijkentraject vanaf Drunen naar Doeveren staat een 7-tal panelen. De borden 'vertellen' het verhaal van de Baardwijkse Overlaat en de werking ervan, de Lange Wiel, de molen Hertogin Joanna van Brabant, de spoorbrug over de Baardwijkse Overlaat, De Langstraat, het dorp Elshout, de Wonderbare Moeder, de wielen van de Zeedijk, de Zuiderwaterlinie, de Stelling van Heusden, de schans bij Doeveren en de natuur.

Op het noordoostelijke dijkentraject vanaf Vlijmen via Haarsteeg naar Doeveren staat een 6-tal panelen. Deze borden gaan over Hoogwateraanpak 's-Hertogenbosch (HoWaBo), de Biessertpolder, de dijkdoorbraken van 1795 en 1799, de Inlaagdijk, de Sompen en Zooislagen, de Haarsteegse wiel, de Hedikhuizense Maas, de Maas, de Abdij van Berne, het Damblok, het Heleind, de tweede wereldoorlog, de Bruggen van Heusden, de Kromme Nol Kering, de aanleg van de Bergsche Maas en de natuur.

Er is een prachtige fietstocht en wandeling te maken over de dijken. Sta onderweg even stil bij de informatiepanelen en ervaar de rijke historie van onze ringdijk en de schitterende natuur. Ik wens u veel fiets- en wandelplezier toe.

Bert van Opzeeland.

14. De Nieuwkuijkse Wiel - natuurherstel

Voor de gemeente Heusden is door de Bosgroep Zuid-Nederland een subsidie binnen gehaald voor herstel van de Nieuwkuijkse Wiel. De doelstellingen van de herstelmaatregelen zijn het verbeteren van water-, verlandings- en oevervegetaties die bij voedselarme tot matig voedselrijke wateren behoren. Het hoofddoel is herstel en uitbreiding van soorten die bij de oeverkruidklasse behoren zoals oeverkruid, moerashertshooi en zonnedauw. Met de uit te voeren maatregelen zal de waterkwaliteit zich herstellen en wordt deze minder kwetsbaar bijvoorbeeld voor de groei van blauwalg. Daarnaast zal het aantrekkelijker worden om rond de wiel te wandelen en te recreëren. De herstelmaatregelen aan het voormalige zwembad van 'Janus van Engelen'en de ligweide zullen zorgen voor verbetering van de recreatieve waarde.

In oktober 2012 werd door de gemeente voor geïnteresseerden een informatieavond gehouden met als thema "Natuurherstel van de Nieuwkuijkse Wiel in 2013", waarna in november 2012 een rondleiding rond de wiel volgde. De informatieavond en de rondleiding waarbij ook de historie ruimschoots aan bod kwam, werden druk bezocht. Er werd volop gebruik gemaakt van de inspraakmogelijkheden en tot het geven van advies. De conclusie was duidelijk: de Nieuwkuijkse Wiel 'leeft'.

In het eerste kwartaal van 2013 worden de volgende herstelmaatregelen uitgevoerd. De oevers aan de oost-, zuid- en westzijde van de wiel worden vanuit de oever vrij van houtopslag gemaakt. Het betreft de eerste tien tot vijftien meter. Het in het zuiden aanwezige bijzondere gagelstruweel wordt gespaard, de hierin aanwezige houtopslag van berk wordt verwijderd. De nog aanwezige oeverbeschoeiing aan de zuidwest zijde van de wiel wordt verwijderd. Op de locaties waar de houtopstand is verwijderd, zal de oever worden geplagd. Door het verwijderen en afvoeren van de voedselrijke bovenlaag wordt herstel van de oorspronkelijke oevervegetatie mogelijk gemaakt. Vooral de oever aan de zuidoost zijde biedt hiervoor uitstekende mogelijkheden.

De wiel wordt omsloten door bos. In 2011 werden aan de zuidzijde van de wiel een drietal openingen gemaakt. Door in 2013 de aanwezige openingen te vergroten krijgt de wind een grotere invloed. Dit komt de waterkwaliteit ten goede en verbetert de beleving van de wiel vanaf de dijk.

Voor een goed recreatief gebruik als zwemwater zal het aanwezige strandje worden hersteld. Dit is overgroeid met gras, redelijk steil en niet aantrekkelijk om te gaan liggen. In combinatie met een ligweide ontstaat zo weer een aantrekkelijk geheel. De bodem van de wiel ter hoogte van het strand zal worden schoongemaakt. Er worden informatieborden geplaatst om bezoekers te informeren over de werkzaamheden.

In de zomer van 2012 werd door het waterschap Aa en Maas een onderzoek gestart naar de hoeveelheid en kwaliteit van het slib in de wiel. Het baggeren hiervan komt mogelijk in aanmerking voor de subsidieregeling Water Noord-Brabant als een aanzienlijke verbetering van de waterkwaliteit wordt verwacht.

15. De das - 2013

Ik maak elk jaar een jaarverslag over het wel en wee van dassen in de Loonse en Drunense Duinen, De Brand, landgoed Huis ter Heide en omgeving. Het aantal dassen per eind 2013 wordt op 112 geschat en is 6 hoger dan de stand per eind 2012 (106 dieren). Het aantal dassenburchten bedraagt 43, waarvan het hele jaar er 35 zijn bewoond. Hierin wonen 35 dassenfamilies. Er is een burcht met 74 ingangen, een andere heeft een oppervlakte van ong. 1.600 m2. Er is een evenwichtige leeftijdsopbouw. In het gehele Nationale Park en in aangrenzende gebieden komen sporen en bewoning van de das voor. 12 dassen sneuvelden, allen als slachtoffer van het verkeer.

Er hebben zich nieuwe dassenfamilies gevestigd op de Klinkert, Galgenwiel en Helvoirtsche Heide. 1 burcht op de Eftelingsebaan raakte weer bewoond en 2 op het Hengstven en Plantloon onbewoond. Per saldo kwamen er 2 dassenfamilies bij. Waarschijnlijk zijn enkele bewoonde burchten nog niet bekend.

Een verdere verdichting van burchten zal naar verwachting plaatsvinden ten westen van de N261, in de omgeving van het Hengstven (oostelijk deel), in het noordelijk deel van de duinen in Plantloon, de Margriet en in de Nieuwe, Oude en Hoornmanken Tiend en in het Brokkenbroek. Ook zal de das zich verder gaan verspreiden.

Een van de burchten lag in de waterkerende dijk van het Drongelens kanaal. Vanwege de veiligheid werden de dassen verhuisd en de burcht onklaar gemaakt. Er werd samen met het waterschap Aa en Maas een plan van aanpak opgesteld om herhaling te voorkomen.

De inventarisatiegegevens van de das werden aangeleverd bij Natuurmonumenten en Dassenwerkgroep Brabant die deze samen met andere Brabantse gegevens bij Das&Boom aanleverde. Hierdoor is het mogelijk regionale en landelijke overzichten samen te stellen, de das te volgen en adviezen te geven.

Het is wenselijk een aantal wegen te voorzien van rasters en tunnels. Vooral op de Heikant in de gemeente Haaren nabij De Guldenberg vallen veel slachtoffers. Omdat de das zich steeds verder zal gaan verspreiden, dient ook gekeken te worden naar bijvoorbeeld de N65, de weg tussen Tilburg en 's-Hertogenbosch. Bij de ombouw van de N261 tussen Waalwijk en Tilburg wordt rekening gehouden met voorzieningen.

Voor meer informatie zie www.distelvinkjes.nl/das en www.dassenwerkgroepbrabant.nl